Autor: Dr Jelena Rvović Jelić
ČUDESNI SVET FLORE
Upotreba biljaka u medicinske svrhe stara je gotovo koliko i čovečanstvo. Razvila se još u praistoriji, a arheolozi i antropolozi ukazuju na to da su žene, posebno majke, imale važnu ulogu u tadašnjoj zdravstvenoj praksi, dok su stara ljudska društva imala i posebne pojedince-iscelitelje. Najstariji pisani dokumenti o lekovitom bilju potiču iz doba pre nove ere, iz Kine, Mesopotamije i Egipta. U Mesopotamiji su zabeleženi recepti na glinenim pločicama, koji opisuju upotrebu nekih biljaka, poput mirođije i nane. Čuveni Ebersov papirus iz 1550. godine p.n.e. sadrži stotine lekova napravljenih iz prirode, između ostalih od aloje, ricinusa i belog luka. Kasnije, u staroj Grčkoj i Rimu, Hipokrat i Dioskorid su sistematizovali upotrebu bilja, što je postavilo temelje evropske fitoterapije.
Biljke kao prva apoteka
Naši preci su vekovima koristili samoniklo rastinje sa ovih prostora za rešavanje zdravstvenih tegoba. Stari Sloveni su pravili čajeve, tinkture, obloge i kupke. Osim što su poštovali hrast verujući da u njemu žive duše predaka, koristili su i njegovu koru, baš kao i koru breze, zbog njihovih protivupalnih i antiseptičkih svojstava. Koprivu su konzumirali u ishrani i narodnoj medicini za dizanje imuniteta, cirkulaciju i čišćenje krvi. Koren mitske mandragore služio im je kao prirodni analgetik i sedativ, a kantarion, hajdučka trava i kamilica za lečenje stomačnih tegoba i problema s varenjem, zaceljivanje rana i smirenje kožnih infekcija, ali i protiv nesanice. Prirodni antibiotici i antiseptici bili su im crni i beli luk i ren.
Kada su se srednjovekovne srpske zemlje našle pod osmanlijskom vlašću, a bolnice u manastirima su uništene, ljude su lečili narodni lekari, travari i vidari, koristeći za to više od stotinu različitih biljaka. I oni su poznavali blagodeti kantariona, hajdučke trave, nane, kamilice i belog luka, ali su koristili i med, vosak i propolis za zaceljivanje rana i opekotina. Meleme su pravili i od biljnih smola. Za izbacivanje toksina i smanjenje otoka pravili su obloge od kiselog kupusa i gline, kao i tople kupke. Majčina dušica im je služila za lečenje kašlja, bronhitisa i respiratornih infekcija, a žalfija za ispiranje grla, afti i dezinfekciju. U mnogim krajevima, ovi tradicionalni recepti preživeli su i kasnije i postali deo naše kulturne baštine.
Farmakognozija se razvila u 19. veku, kada je iz maka 1806. godine izolovan morfin, a kasnije su otkrivena i brojna druga jedinjenja koja su postala osnova lekova koji se i danas koriste. Prema podacima Organizacije Ujedinjenih nacija za hranu i poljoprivredu (FAO), između 35.000 i 70.000 biljnih vrsta u nekom trenutku korišćeno je u različitim kulturama u medicinske svrhe.
– Mnogo pre nego što su postojale apoteke, bolnice i savremeni lekovi, ljudi su pomoć tražili u prirodi. Posmatrali su biljke, učili iz iskustva i prenosili znanje o njihovoj lekovitosti sa generacije na generaciju. Brojne vrste korišćene su za ublažavanje bolova, snižavanje povišene telesne temperature, zarastanje rana, olakšavanje digestivnih tegoba i lečenje različitih bolesti. Zato se u gotovo svim kulturama sveta razvilo verovanje da priroda za svaku bolest krije i lek, potrebno ga je samo pronaći – potvrđuje dr Jelica Obradović Novaković, viši naučni saradnik na Biološkom fakultetu u Beogradu.
Ona primećuje da je priroda vekovima „predstavljala najveću laboratoriju za otkrivanje lekovitih supstanci, a njen značaj za medicinu nije nestao ni u eri moderne farmaceutske industrije“:
– Savremena nauka objasnila je ono što su naši preci znali na osnovu iskustva. Veliki deo lekovitih svojstava biljaka potiče od biološki aktivnih jedinjenja poznatih kao sekundarni metaboliti. Oni predstavljaju važan deo strategije kojom biljke opstaju u prirodi i imaju brojne uloge – od odbrane od biljojeda i patogena do zaštite od UV zračenja, privlačenja oprašivača i prilagođavanja različitim uslovima životne sredine. Iako su ova jedinjenja evoluirala kako bi omogućila biljkama opstanak, mnoga ispoljavaju značajnu biološku aktivnost i u ljudskom organizmu. Upravo zahvaljujući tim svojstvima postala su osnova za razvoj brojnih savremenih lekova.
Lekovi koji su potekli iz biljaka
Kao jedan od najpoznatijih primera naša sagovornica navodi aspirin, čija priča počinje sa belom vrbom (Salix alba). Kako kaže, kora vrbe sadrži salicin – prirodno jedinjenje koje se u organizmu pretvara u salicilnu kiselinu i ima analgetsko, antipiretsko i protivupalno dejstvo. Proučavanje ovog jedinjenja omogućilo je razvoj acetilsalicilne kiseline, poznatije kao aspirin, jednog od najčešće korišćenih lekova u istoriji medicine.
Slična priča vezuje se i za neke od najvažnijih lekova za lečenje srčanih oboljenja.
– Istraživanja su započela na naprstku (Digitalis purpurea), biljci prepoznatljivoj po zvonastim ljubičastim cvetovima, iz koje su prvi put proučavani srčani glikozidi koji su postavili temelje savremene terapije srčane insuficijencije. Danas se u medicini najčešće koristi digoksin, srčani glikozid koji se dobija iz vunastog naprstka (Digitalis lanata). Ovaj lek povećava snagu srčanih kontrakcija i pomaže u regulaciji srčanog ritma, zbog čega i dalje ima značajno mesto u lečenju pojedinih srčanih oboljenja – navodi dr Jelica Obradović Novaković.
Jedan od najupečatljivijih primera značaja biljaka, kako kaže, dolazi iz oblasti onkologije. Paklitaksel, jedan od najvažnijih lekova za lečenje različitih vrsta karcinoma, prvobitno je izolovan iz kore pacifičke tise (Taxus brevifolia). On sprečava deobu tumorskih ćelija, usporavajući ili zaustavljajući njihov rast. Danas se koristi u terapiji brojnih malignih oboljenja, uključujući rak dojke, jajnika i pluća.
Otkriće paklitaksela, naglašava, jedan je od najznačajnijih primera kako proučavanje biljaka može dovesti do razvoja lekova koji su spasili milione života širom sveta. Zbog velike potražnje i potrebe za očuvanjem prirodnih populacija tise, paklitaksel se danas uglavnom proizvodi polusintetički iz prekursora dobijenih iz drugih vrsta tise ili primenom biotehnoloških metoda.
Madagaskarski zimzelen (Catharanthus roseus) dao je značajan doprinos razvoju lekova protiv raka. Iz te biljke su izolovani alkaloidi vinkristin i vinblastin. Oni su postali nezaobilazan deo terapije pojedinih leukemija, limfoma i drugih malignih oboljenja.
Biljke su odigrale ključnu ulogu i u borbi protiv zaraznih bolesti.
– Kora kininovog drveta (Cinchona officinalis) vekovima se koristila za lečenje malarije, a kasnije je iz nje izolovan kinin – prvi efikasan lek protiv ove bolesti, čija je primena značajno smanjila smrtnost i omogućila razvoj medicine u tropskim krajevima sveta. Kasnije je iz biljke Artemisia annua izolovan artemisinin, danas jedan od najefikasnijih lekova za lečenje malarije. Njegovo otkriće predstavlja prekretnicu u borbi protiv te bolesti i spasilo je milione života. Za otkriće artemisinina i njegovog značaja u terapiji malarije kineska naučnica Tu Juju (Tu Youyou) dobila je Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu 2015. godine – podseća naša sagovornica.
Opijumski mak (Papaver somniferum) ima ogroman značaj. Iz njegovih čaura su izolovani alkaloidi morfin i kodein. Morfin se primenjuje u terapiji intenzivnog bola, naročito kod pacijenata nakon hirurških zahvata, teških povreda i malignih oboljenja, dok se kodein, pored analgetskog dejstva, koristi i za suzbijanje kašlja.
Dr Obradović Novaković izdvaja i velebilje (Atropa belladonna), iz kojeg je izolovan atropin. Ovaj alkaloid koristi se u oftalmologiji za širenje zenica tokom dijagnostičkih pregleda oka, ali i u urgentnoj medicini za lečenje pojedinih poremećaja srčanog ritma. On predstavlja i važan antidot kod trovanja organofosfatnim insekticidima i nervnim bojnim otrovima, jer blokira dejstvo acetilholina i na taj način sprečava životno ugrožavajuće posledice trovanja.
– Visibaba (Galanthus nivalis) je dala značajan doprinos razvoju lekova za neurodegenerativne bolesti. Iz nje je izolovan galantamin, alkaloid koji se koristi u lečenju blagih i umerenih oblika Alchajmerove bolesti. Deluje tako što povećava koncentraciju acetilholina u mozgu, čime može doprineti poboljšanju pamćenja i usporavanju napredovanja simptoma kod pojedinih pacijenata. Jesenji mrazovac (Colchicum autumnale) takođe je našao značajnu primenu. Iz njega je izolovan kolhicin, alkaloid koji se decenijama koristi za lečenje akutnih napada gihta, ali i pojedinih autoinflamatornih bolesti, poput porodične mediteranske groznice. Iako je biljka izrazito otrovna, pravilno doziran kolhicin predstavlja važan lek.
Zanimljiv primer je i koka (Erythroxylum coca), iz čijih je listova izolovan kokain. Krajem XIX veka upravo je on bio prvi efikasan lokalni anestetik, omogućivši izvođenje brojnih hirurških i stomatoloških zahvata bez bola. Iako se danas zbog mogućnosti zloupotrebe retko koristi u terapiji, njegovo otkriće postavilo je temelje za razvoj savremenih lokalnih anestetika, poput lidokaina i drugih srodnih lekova koji se svakodnevno primenjuju u medicinskoj praksi – konstatuje ova istraživačica.
Naravno, danas se veliki broj lekova proizvodi sintetički, ali to ne znači da je uloga biljaka završena. Naprotiv, mnogi savremeni lekovi, kako objašnjava, i dalje se dobijaju direktno iz njih ili su razvijeni na osnovu jedinjenja koja su u njima prvi put otkrivena. Istovremeno, naučnici širom sveta nastavljaju da istražuju biljni svet u potrazi za novim jedinjenjima koja bi mogla pomoći u lečenju karcinoma, neurodegenerativnih bolesti, dijabetesa i infekcija izazvanih mikroorganizmima otpornim na postojeće antibiotike.
Biodiverzitet kao apoteka budućnosti
Prema procenama, oko četvrtine savremenih lekova razvijeno je na osnovu prirodnih proizvoda ili njihovih derivata, dok je u oblasti onkologije njihov značaj još izraženiji.
– Ovi podaci jasno pokazuju da biljke nisu samo deo prirodnog nasleđa, već i neprocenjiv izvor biološki aktivnih jedinjenja koja mogu postati osnova budućih terapija. Zbog toga očuvanje biljne raznovrsnosti predstavlja mnogo više od zaštite prirode. Svaka biljna vrsta rezultat je miliona godina evolucije i predstavlja jedinstvenu riznicu biološki aktivnih jedinjenja, od kojih mnoga tek čekaju da budu istražena. Nestankom biljnih vrsta ne gubimo samo deo biodiverziteta naše planete, već i priliku da otkrijemo lekove koji bi jednog dana mogli doprineti lečenju bolesti za koje još nemamo efikasnu terapiju – upozorava dr Jelica Obradović Novaković.
Napomena: Vizuelni materijal koji prati ovaj tekst generisan je veštačkom inteligencijom i ima ilustrativnu, a ne dokumentarnu funkciju.
