Vitamina B1
Tiaminë
Vitamina B1 (tiamina) është një vitaminë e tretshme në ujë (e tretur në ujë) dhe është një derivat i unazave të pirimidinës dhe tiazolit që janë të ndërlidhura nga një urë metilenike. Ajo gjendet në natyrë në formën e estereve të monofosfatit dhe trifosfatit të tiaminës. Vitamina B1 merr pjesë në një numër të madh reaksionesh enzimatike, duke përfshirë çlirimin e energjisë nga glukoza. Burimet e vitaminës B1 janë maja, mishi i derrit, bishtajoret, drithërat e plota, mëlçia, veshkat dhe zemra. Lënia jashtë e këtyre ushqimeve nga dieta e përditshme mund të çojë në hipovitaminozë të vitaminës B1. Vetëm sasi të vogla të vitaminës B1 ruhen në mëlçi, kështu që tiamina duhet të merret përmes ushqimit për të përmbushur kërkesat e përditshme.
Simptomat e mungesës së vitaminës B1 u regjistruan për herë të parë në tekstet e mjekësisë kineze. Në vitin 1884, një mjek japonez vuri re një shkallë shumë të lartë sëmundjesh dhe vdekjesh midis marinarëve japonezë, për shkak se ata hanin në mënyrë të pamjaftueshme, ata konsumonin kryesisht oriz që ishte lëmuar, që do të thotë se në orizin e pa lëmuar, nga i cili nuk është hequr mbulesa e jashtme, ka një sasi të madhe të vitaminës B1. Shkaqe të tjera të mungesës së vitaminës B1 mund të jenë pasojë e përthithjes së reduktuar për shkak të diarresë së zgjatur ose një nevoje të shtuar për vitaminën në hipertiroidizëm, shtatzëni ose temperaturë të lartë. Tiamina është e qëndrueshme kur nxehet deri në 100°C, kështu që një sasi e parëndësishme humbet gjatë trajtimit termik. Bakteret e traktit gastrointestinal sintetizojnë vitaminën B1, kështu që mendohet se këto baktere mund të plotësojnë nevojat e njerëzve për vitaminë B1. Tiamina ekskretohet në formë të lirë, por edhe në formën e metabolitëve përmes urinës.
Nevoja ditore për tiaminë ndryshon në varësi të intensitetit të metabolizmit të karbohidrateve, dhe nevojat e rritura ndodhin me rritjen e aktivitetit fizik, gjatë shtatzënisë dhe laktacionit. Marrja e rekomanduar ditore për burrat mbi moshën 19 vjeç është 1.2 mg/ditë, dhe për gratë e së njëjtës moshë është 1.1 mg/ditë. Gjatë shtatzënisë dhe ushqyerjes me gji, nevoja ditore për vitaminë B1 është pak më e lartë dhe arrin në 1.4 mg/ditë.
| Mosha | Mashkull | Femër | Shtatzënia | Laktacioni |
|---|---|---|---|---|
|
0-6 muaj |
0.2 mg* |
0.2 mg* |
|
|
|
7-12 muaj |
0.3 mg* |
0.3 mg* |
|
|
|
1-3 vite |
0.5 mg |
0.5 mg |
|
|
|
4-8 vite |
0.6 mg |
0.6 mg |
|
|
|
9-13 vite |
0.9 mg |
0.9 mg |
|
|
|
14-18 vite |
1.2 mg |
1.0 mg |
1.4 mg |
1.4 mg |
|
19-50 vite |
1.2 mg |
1.1 mg |
1.4 mg |
1.4 mg |
|
51+ vite |
1.2 mg |
1.1 mg |
|
|
Metabolizmi i vitaminës B1: Forma të ndryshme të tiaminës i nënshtrohen degradimit hidrolitik. Vitamina B1 absorbohet lehtësisht në zorrën e hollë, me anë të mekanizmit të transportit aktiv, dhe nëse merret në sasi më të mëdha, thithja bëhet me anë të difuzionit pasiv. Kur enzima tiaminazë gjendet në traktin tretës, ajo zbërthen vitaminën B1. Përmes venës portal, tiamina arrin në mëlçi. Forma e lirë e vitaminës B1 gjendet në plazmë, ndërsa gjendet në formën e fosforiluar në qeliza. Tiaminë-monofosfati, tiaminë-difosfati, tiaminë-trifosfati sintetizohen nga tiamina dhe ATP nga veprimi i enzimës tiaminë fosfokinazë.
Mungesa e vitaminës B1 është e rrallë, pasi shumica e njerëzve e plotësojnë dozën e rekomanduar ditore përmes dietës së tyre. Mund të ndodhë për shkak të konsumit të ulët të ushqimit që përmban tiaminë, uljes së përthithjes në zorrë ose për shkak të humbjes së shtuar përmes urinës (rritje e konsumit të alkoolit ose rritje e konsumit të barnave diuretike).
Një mungesë e madhe e tiaminës mund të çojë në sëmundjen beriberi, e cila shkakton humbje të muskujve dhe ulje të ndjeshmërisë në krahë dhe këmbë (neuropati periferike) dhe është e ashtuquajtura beriberi e thatë me shenja neurologjike. Është një sëmundje që çon në mosfunksionim motorik, në fund të fundit si një ndërlikim i kësaj sëmundjeje mund të çojë në akumulimin e lëngjeve në zemër dhe gjymtyrët e poshtme (beriberi i lagësht me shenja dhe simptoma kardiovaskulare) që çon në vdekje. Alkoolizmi kronik është shkaku i zakonshëm i mungesës së vitaminës B1, si për shkak të konsumit të reduktuar ashtu edhe për shkak të përthithjes së dëmtuar. Të dy llojet e mungesës çojnë në një numër të madh sëmundjesh gastrointestinale, siç është sëmundja celiake. Simptomat që ndodhin me mungesë të lehtë ose të moderuar të vitaminës B1 janë: humbja e peshës, humbja e kujtesës, dobësia e muskujve, neuropatitë periferike, sistemi imunitar i dobët.
Shumë studime kanë treguar se mungesa e vitaminës B1 (tiaminës) mund të shkaktojë disa simptoma neurologjike që i ngjajnë atyre të sëmundjes së Alzheimerit, siç janë çorientimi dhe humbja e kujtesës. Mungesa e vitaminave në trup shkakton çrregullime të ndryshme neurologjike, siç janë sëmundja e Alzheimerit, sëmundja e Parkinsonit, sëmundja e Huntingtonit, por edhe çrregullime psikiatrike si ankthi dhe depresioni. Prandaj, u arrit në përfundimin se mungesa e vitaminave B1, B12 dhe vitaminës A çon në shfaqjen e sëmundjes së Alzheimerit dhe Parkinsonit.
Teprica e vitaminës B1: Një mbidozë e vitaminës B1 është një fenomen shumë i rrallë dhe nuk ka një nivel të përcaktuar toksik të kësaj vitamine.